کارنامه تاریک سازمان ملل: خیانت به صلح، حمایت از جنایت«5»

 

ناکارآمدی سازمان بهداشت جهانی (WHO) و چالش‌های سلامت در افغانستان

«بیش از پنچ میلیون کودک زیر پنج سال گرفتار سوء تغذیه هستند» 

غلام علی صارم

مقدمه

سلامت یکی از بنیادی‌ترین حقوق انسانی و نیاز حیاتی هر جامعه است. در فرهنگ عامیانه افغانستان نیز گفته‌اند: «جان جوری پادشاهی است». در جهان امروز که فناوری‌های طبی پیشرفته و منابع مالی گسترده‌ای در دسترس قرار دارد، انتظار می‌رود نهادهای بین‌المللی، به‌ویژه سازمان بهداشت جهانی (WHO)، نقشی مؤثر در کاهش مرگ‌ومیر، پیشگیری از بیماری‌ها و مدیریت بحران‌های سلامت ایفا کنند. با این حال، تجربه‌ی چند دهه اخیر و رویدادهایی چون همه‌گیری کووید–۱۹ و فجایع طبیعی افغانستان نشان داده‌اند که این سازمان، با وجود منابع عظیم، از شفافیت و کارایی لازم برخوردار نبوده است. افغانستان به‌عنوان یک مطالعه موردی بارز، گواه ناکامی‌های جدی WHO در عرصه عمل است.

۱. همه‌گیری کووید–۱۹؛ آزمونی برای اعتبار WHO

همه‌گیری کووید–۱۹ یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های تاریخ معاصر سلامت جهانی بود. WHO به‌عنوان مرجع بین‌المللی مدیریت بحران‌های صحی، در این آزمون با انتقادات فراوان روبه‌رو شد. تأخیر در اعلام وضعیت اضطراری جهانی، ارائه رهنمودهای متناقض به کشورها و ناتوانی در تضمین دسترسی عادلانه کشورهای فقیر به واکسین از جمله کاستی‌های مهم بودند[1]. این موارد نشان داد که تصمیم‌گیری‌های این سازمان بیش از آن‌که بر اساس ضرورت‌های صحی باشد، تحت تأثیر فشارهای سیاسی و اقتصادی کشورهای ثروتمند شکل می‌گیرد. و همین ضعف ها باعث شد تا میلیون ها انسان جان خود را از دست بدهند.

۲. بیماری‌های مزمن؛ غفلت از سرطان در افغانستان

امروزه سرطان یکی از مرگبارترین بیماری‌های مزمن است و میلیون‌ها انسان سالانه بر اثر آن جان می‌بازند. در افغانستان، که سیستم صحی بسیار ضعیف و منابع محدود است، انتظار می‌رفت WHO برنامه‌ای هدفمند برای مبارزه با سرطان تدوین کند. با این حال، نه تنها برنامه‌ای جامع دیده نمی‌شود، بلکه حتی مراکز ابتدایی تشخیص و درمان نیز بسیار محدودند. این در حالی است که بودجه‌های کلانی در سطح جهانی به نام مبارزه با سرطان مصرف می‌شود، اما افغان‌ها همچنان در خاموشی و بی‌پناهی با این بیماری دست و پنجه نرم می‌کنند[2].

۳. وضعیت سلامت در افغانستان، کودکان و زنان قربانیان اصلی

کودکان افغان بیشترین آسیب را از ضعف نظام سلامت کشور متحمل شده‌اند. سوءتغذیه، واکسیناسیون ناقص، کمبود دوا و مراکز درمانی سبب شده است بیماری‌های ساده اما کشنده‌ای مانند اسهال، ذات‌الریه، سرخکان و پولیو جان هزاران کودک را بگیرد. با وجود دهه‌ها حضور رسمی WHO، نرخ مرگ‌ومیر کودکان افغانستان همچنان از بالاترین‌های جهان است و گزارش‌های سالانه نشان می‌دهد که این بحران نه‌تنها مهار نشده بلکه رو به افزایش است[3].

وضعیت زنان نیز به‌مراتب بحرانی‌تر است. نبود داکتر زن یا قابله در بسیاری از مناطق سبب می‌شود زنان باردار جان خود و نوزادشان را در لحظات زایمان از دست بدهند. گزارش‌ها نشان داده‌اند که تنها در مناطق زلزله‌زده اخیر، بیش از ۱۱ هزار زن باردار در معرض خطر جدی قرار گرفته‌اند[4]. چنین شرایطی بیانگر خلأ آشکار در برنامه‌ریزی WHO برای حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر است.

۴. فجایع طبیعی و واکنش ناکافی WHO

زلزله‌ها و سایر بلایای طبیعی در افغانستان هزاران انسان را بی‌خانمان و مجروح کرده است. طبق آمار، بیش از ۲۱۲ هزار کودک از آسیب‌های جسمی و روانی ناشی از زلزله‌های اخیر رنج می‌برند[5]. در چنین شرایطی انتظار می‌رفت WHO با برنامه‌های فوری و منسجم برای ارائه خدمات صحی، دارو و مشاوره روانی مداخله کند. با این حال، واکنش این سازمان بیشتر در سطح بیانیه‌ها باقی مانده و کمک‌های عملی در میدان بسیار ناچیز بوده است. در بسیاری مناطق حتی حضور آن احساس نشده است.

۵. مصرف میلیاردها دالرو دستاوردهای ناچیز

یکی از انتقادهای اصلی به WHO نحوه مصرف بودجه‌های هنگفت آن است. این سازمان سالانه میلیاردها دالر برای مبارزه با بیماری‌ها، تقویت سیستم‌های صحی و کمک به کشورهای فقیر دریافت می‌کند. اما شواهد نشان می‌دهد که بخش بزرگی از این منابع صرف هزینه‌های اداری، معاشات کارمندان و برگزاری کنفرانس‌ها می‌شود. بسیاری از پروژه‌ها تنها روی کاغذ باقی می‌مانند و عملاً به دست مردم نمی‌رسند[6]. در افغانستان، نتیجه این روند چیزی جز تداوم ضعف سیستم صحی و محرومیت مردم از خدمات اولیه نبوده است.

۶. مسئولیت‌های فراموش‌شده WHO در افغانستان

یکی از بزرگ‌ترین کاستی‌های WHO در افغانستان، غفلت از تقویت مراکز صحی اولیه بوده است. ایجاد کلینیک‌های روستایی و تربیت کادرهای بومی می‌توانست دسترسی مردم به خدمات درمانی را به‌طور چشمگیری بهبود بخشد، اما این هدف حتی به‌طور محدود نیز تحقق نیافته است. همچنین، در حوزه سلامت زنان، ایجاد شبکه قابله‌ها و داکتران زن می‌توانست از هزاران مرگ جلوگیری کند، اما چنین برنامه‌هایی هرگز اولویت جدی سازمان نبوده است. در زمینه مدیریت بحران‌ها، فجایعی مانند زلزله و سیلاب نشان داد که WHO فاقد طرح‌های فوری و منسجم است. کمک‌ها غالباً پس از بحران و به‌صورت مقطعی ارائه می‌شوند، بدون آن‌که راهکارهای بلندمدتی برای بازسازی نظام صحی محلی وجود داشته باشد. افزون بر این، در حالی که آموزش‌های پیشگیرانه و واکسیناسیون باید در مرکز فعالیت‌ها قرار می‌گرفتند، همواره به حاشیه رانده شده‌اند. این روند باعث شده بیماری‌های قابل پیشگیری همچنان به کشتار ادامه دهند.

۷. دلایل ضرورت اصلاحات در WHO

بررسی عملکرد WHO در افغانستان و دیگر کشورها نشان می‌دهد که این سازمان با مشکلات ساختاری جدی مواجه است. نخست، وابستگی سیاسی و اقتصادی به کشورهای ثروتمند سبب شده اولویت‌های آن بیشتر بازتاب‌دهنده منافع اهداکنندگان باشد تا نیازهای واقعی جوامع فقیر[7]. دوم، نبود شفافیت مالی موجب شده کسی ندانَد میلیاردها دالر اختصاص‌یافته دقیقاً چگونه و کجا مصرف می‌شود. سوم، اصل عدالت صحی، یعنی دسترسی برابر به خدمات برای همه، عملاً در افغانستان محقق نشده و مردم این کشور همچنان از ابتدایی‌ترین خدمات محروم‌اند. چهارم، ضعف در نظارت مستقل باعث شده هیچ نهادی به‌طور جدی مصرف منابع و نتایج واقعی فعالیت‌های WHO را در کشورهای بحران‌زده بررسی نکند.

۸. راهکارها و پیشنهادها

برای بازگرداندن اعتبار و کارایی WHO، اصلاحات بنیادین اجتناب‌ناپذیر است. نخست، این سازمان باید مکانیزم‌های شفافیت مالی ایجاد کند و تمام بودجه‌ها و هزینه‌ها را به‌طور علنی منتشر سازد. دوم، برنامه‌های صحی باید با مشارکت مستقیم جامعه محلی و کارشناسان بومی طراحی و اجرا شوند تا هم متناسب با نیازهای واقعی باشند و هم امکان نظارت مردمی فراهم گردد.

سوم، در افغانستان تمرکز باید بر سه محور حیاتی قرار گیرد: مادران، کودکان و واکسیناسیون. این سه حوزه می‌توانند بیشترین تأثیر را بر کاهش مرگ‌ومیر و بهبود سلامت عمومی داشته باشند. چهارم، نیاز به یک نهاد بی‌طرف و مستقل برای نظارت بین‌المللی بر مصرف بودجه‌های WHO وجود دارد تا از فساد و انحراف منابع جلوگیری شود. و در نهایت، ساختار درونی WHO باید با کاهش بوروکراسی و افزایش میدان عمل در کشورهای بحران‌زده بازطراحی گردد. تنها در این صورت می‌توان انتظار داشت که منابع عظیم این سازمان به جای مصرف در ساختارهای اداری، مستقیماً به نجات جان انسان‌ها اختصاص یابد.

جمع‌بندی

افغانستان با بحران‌های صحی، طبیعی و اجتماعی متعددی روبه‌رو است و مردم آن بیش از هر زمان دیگری به حمایت عملی جامعه جهانی نیاز دارند. اما سازمان بهداشت جهانی، به‌رغم منابع گسترده و شعارهای پرطمطراق، در ایفای مسئولیت‌های خود ناکام مانده است. از مرگ کودکان بر اثر بیماری‌های قابل پیشگیری گرفته تا جان باختن زنان در لحظه زایمان و رنج هزاران آسیب‌دیده از زلزله، شواهد نشان می‌دهند که کمک‌ها یا به مقصد نرسیده یا بسیار ناکافی بوده‌اند.

اصلاحات بنیادی در ساختار و عملکرد WHO نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی حیاتی است. اگر این تغییرات صورت نگیرد، این سازمان بیش از آن‌که ناجی سلامت جهانی باشد، به نهادی ناکارآمد بدل خواهد شد که اعتماد مردم را از دست می‌دهد. در شرایطی مانند افغانستان، مردم نیازمند سازمانی هستند که واقعاً عمل کند، نه صرفاً بیانیه صادر نماید.

برای مطالعه بیشتر:

1.    WHO, Timeline of WHO’s response to COVID-19, 2020.

2.    International Agency for Research on Cancer, Global Cancer Observatory, 2022.

3.    UNICEF, Afghanistan: Child Mortality Report, 2023.

4.    UNFPA, Maternal Health in Afghanistan after Earthquakes, 2023.

5.    Save the Children, Afghanistan Earthquake Impact Report, 2023.

6.    The Lancet, “WHO’s budget and accountability challenges”, 2021.

7.    Human Rights Watch, Health Aid and Politics, 2022.

کارنامه تاریک سازمان ملل: خیانت به صلح، حمایت از جنایت(4)

 

نقد و بررسی عملکرد برنامه جهانی غذا (WFP) با تمرکز بر افغانستان و بحران‌های مشابه

غلام علی صارم

مقدمه

برنامه جهانی غذا (World Food Programme - WFP) یکی از بزرگ‌ترین نهادهای بشردوستانه سازمان ملل متحد است که در سال ۱۹۶۱ تأسیس شد و امروز در بیش از ۸۰ کشور فعالیت دارد. مأموریت اصلی این سازمان، مبارزه با گرسنگی، کاهش سوءتغذیه و کمک به بازسازی جوامع آسیب‌دیده از جنگ‌ها، بلایای طبیعی و بحران‌های اقتصادی عنوان شده است. با وجود این اهداف بشردوستانه، پرسش کلیدی این است که: آیا WFP در عمل توانسته است به وعده‌های خود وفادار بماند و بحران گرسنگی را به‌طور پایدار کاهش دهد؟

مطالعه‌ی تجربه‌ی افغانستان – یکی از بزرگ‌ترین گیرندگان کمک‌های WFP در دو دهه اخیر – نشان می‌دهد که این سازمان، علیرغم هزینه‌های عظیم و تبلیغات گسترده، در بسیاری موارد ناکام مانده و حتی بخشی از مشکل تلقی شده است.

۱. جایگاه و ساختار WFP

WFP بازوی اصلی سازمان ملل در حوزه امنیت غذایی است، اما ویژگی مهم آن، وابستگی مالی به کمک‌های داوطلبانه دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی است. برخلاف برخی آژانس‌های دیگر سازمان ملل، این نهاد بودجه ثابت ندارد و به همین دلیل به‌شدت تحت تأثیر ملاحظات سیاسی اهداکنندگان قرار می‌گیرد. به‌عنوان مثال، بارها گزارش شده است که توزیع کمک‌های غذایی WFP در کشورهای بحران‌زده نه براساس نیاز واقعی مردم، بلکه متأثر از اولویت‌های ژئوپلیتیکی قدرت‌های بزرگ شکل گرفته است[1].

۲. افغانستان؛ میدان آزمون ناکام

افغانستان طی دو دهه اخیر یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیت WFP بوده است. جنگ، ناامنی، فساد اداری و فقر گسترده این کشور را به یکی از بزرگ‌ترین دریافت‌کنندگان کمک‌های غذایی جهان بدل کرده است. با این حال، وضعیت امنیت غذایی نه‌تنها بهبود نیافته، بلکه بنا بر گزارش‌ها بیش از نیمی از جمعیت کشور دچار ناامنی غذایی حاد هستند[2].

طبق داده‌های منتشرشده، حدود ۹.۸ میلیون افغان گرفتار فقر غذایی مزمن‌اند[3]. کودکان دچار سوءتغذیه شدید، زنان باردار و شیرده فاقد تغذیه کافی و توزیع کمک‌ها به‌صورت مقطعی و غیرکارآمد از جمله مشکلات اساسی بوده است. حتی گزارش‌های میدانی از توزیع مواد غذایی فاسد، مانند ماجرای توزیع آرد در ولسوالی بلخاب ولایت سرپل، اعتماد عمومی به این سازمان را به‌شدت تضعیف کرده است.

۳. نقدهای اصلی بر عملکرد WFP

نقدهای وارد بر WFP را می‌توان در چند محور اصلی خلاصه کرد. نخست، سیاسی‌شدن کمک‌هاست. منابع و کمک‌ها اغلب به مناطقی هدایت شده‌اند که برای قدرت‌های خارجی اهمیت استراتژیک داشته‌اند، نه لزوماً مناطقی که بیشترین نیاز را داشته‌اند[4]. دوم، فساد و ناکارآمدی در توزیع است. موارد متعددی از فروش آرد، برنج و روغن‌های اهدایی در بازارهای محلی ثبت شده است، امری که نشان‌دهنده ضعف شدید در نظارت و کنترل است[5]. سوم، تداوم وابستگی به‌جای توانمندسازی است. به‌جای اجرای پروژه‌های پایدار کشاورزی یا توسعه زیرساخت‌های غذایی، بیشتر اقدامات WFP به توزیع بسته‌های اضطراری محدود شده و مردم را در چرخه‌ای از وابستگی نگه داشته است. علاوه بر این، بوروکراسی و هزینه‌های اداری بالا نیز همواره مورد انتقاد بوده است، چرا که سهم واقعی نیازمندان از کمک‌ها را کاهش می‌دهد[6].

۴. فراتر از افغانستان: نمونه‌های مقایسه‌ای

ناکامی‌های WFP تنها محدود به افغانستان نیست. در یمن، سودان جنوبی و غزه نیز علیرغم حضور گسترده این نهاد، بحران سوءتغذیه و مرگ کودکان همچنان در سطح هشدار باقی مانده است. در غزه، گزارش‌های نهادهای مستقل نشان داده‌اند که علیرغم فعالیت WFP، کودکان همچنان به دلیل سوءتغذیه جان می‌بازند[7]. این شواهد نشان می‌دهد مشکل صرفاً شرایط خاص کشورها نیست، بلکه به ساختار و رویکرد WFP بازمی‌گردد.

۵. دلایل ساختاری ناکامی WFP در افغانستان

یکی از مهم‌ترین ریشه‌های ناکامی برنامه جهانی غذا در افغانستان، فساد اداری و نبود شفافیت کافی در روند توزیع کمک‌هاست. بسیاری از گزارش‌های مستقل نشان داده‌اند که بخش چشمگیری از مواد غذایی در مسیر انتقال یا توسط مقامات محلی منحرف شده و هرگز به دست نیازمندان واقعی نرسیده است. در حالی که WFP به‌عنوان نهاد ناظر باید سازوکارهای مؤثر برای جلوگیری از این انحراف‌ها ایجاد می‌کرد، ضعف در سیستم‌های نظارتی و اتکای بیش از حد به واسطه‌های محلی باعث شد که فساد به پدیده‌ای فراگیر در این روند تبدیل شود.

عامل دوم به ماهیت کوتاه‌مدت و امدادی برنامه‌های WFP بازمی‌گردد. این سازمان غالباً به توزیع فوری مواد غذایی بسنده کرده و سرمایه‌گذاری چندانی در پروژه‌های پایدار مانند توسعه کشاورزی، بهبود سیستم‌های آبیاری یا حمایت از تولید داخلی انجام نداده است. در نتیجه، جامعه افغانستان به‌جای حرکت به سمت خودکفایی غذایی، در یک چرخه وابستگی مداوم به کمک‌های خارجی گرفتار مانده است.

سومین ضعف اساسی، نبود مشارکت واقعی مردم محلی در طراحی و اجرای برنامه‌ها بوده است. بسیاری از پروژه‌ها از بالا به پایین و بدون توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جوامع محلی اجرا شده‌اند. نادیده گرفتن دانش بومی و ظرفیت‌های درونی جامعه باعث شده است که بخشی از برنامه‌ها یا با شکست مواجه شوند یا نتوانند اثرگذاری پایدار داشته باشند.

در کنار این موارد، محدودیت‌های امنیتی افغانستان نیز واقعیتی انکارناپذیر است. ناامنی، حضور گروه‌های مسلح و فقدان زیرساخت‌های حمل‌ونقل، چالش‌های جدی در مسیر امدادرسانی ایجاد کرده‌اند. با این حال، ناکامی WFP بیش از آن‌که ناشی از شرایط جنگی باشد، به ناتوانی این سازمان در یافتن راهکارهای نوآورانه و متناسب با شرایط بومی بازمی‌گردد.

۶. پیامدهای ناکامی WFP در افغانستان

پیامدهای این ناکامی چندلایه و گسترده بوده است. نخست، بحران انسانی در افغانستان نه‌تنها کاهش نیافته بلکه در بسیاری موارد تشدید شده است. میلیون‌ها افغان همچنان با گرسنگی و سوءتغذیه دست و پنجه نرم می‌کنند و کودکان و زنان باردار بیشترین آسیب را متحمل می‌شوند.

دوم، ناکامی‌های مکرر WFP موجب رشد بی‌اعتمادی عمومی نسبت به نهادهای بین‌المللی شده است. بسیاری از مردم افغانستان معتقدند که کمک‌های خارجی به جای آن‌که به بهبود وضعیت معیشت آن‌ها بیانجامد، در مسیر فساد یا منافع سیاسی گم می‌شود. این بی‌اعتمادی حتی به اصل «کمک‌های بشردوستانه» آسیب زده و مشروعیت نهادهای بین‌المللی را زیر سؤال برده است.

سومین پیامد، تداوم وابستگی اقتصادی و اجتماعی به کمک‌های خارجی است. به‌جای آن‌که جوامع محلی به استقلال غذایی دست یابند، همچنان در انتظار بسته‌های غذایی باقی مانده‌اند. این وابستگی نه تنها مانع توسعه پایدار شده بلکه نوعی «فرهنگ اتکا به امداد» را در جامعه نهادینه کرده است.

در نهایت، بخشی از کمک‌های غذایی از مسیر اصلی خود منحرف و وارد اقتصاد سیاه شده است. فروش مواد غذایی اهدایی در بازارهای محلی، علاوه بر آن‌که دسترسی محرومان را کاهش داده، به گسترش یک اقتصاد غیررسمی و ناسالم دامن زده است. این امر نشان می‌دهد که ناکامی WFP تنها یک مشکل انسانی نیست، بلکه پیامدهای اقتصادی و اجتماعی عمیقی نیز دارد.

۷. راهکارها و پیشنهادها

برای برون‌رفت از این وضعیت، نیاز به اصلاحات بنیادین در ساختار و رویکرد WFP وجود دارد. نخستین گام باید تمرکز بر پروژه‌های پایدار کشاورزی و حمایت از تولید داخلی باشد. تجربه نشان داده است که سرمایه‌گذاری در بهبود بذر، آبیاری، آموزش کشاورزان و ایجاد زنجیره‌های تأمین محلی، به‌مراتب مؤثرتر از توزیع موقت مواد غذایی است. چنین رویکردی می‌تواند جوامع را به سمت خودکفایی و امنیت غذایی پایدار سوق دهد.

گام دوم، ایجاد شفافیت مالی و نظارت مردمی است. بدون مکانیزم‌های شفاف گزارش‌دهی و مشارکت نهادهای مدنی و رسانه‌ها، هرگونه کمک خارجی در معرض فساد قرار دارد. شفافیت نه تنها مانع انحراف منابع می‌شود، بلکه اعتماد عمومی را نیز بازسازی می‌کند.

مسئله عدالت در توزیع نیز از اهمیت ویژه برخوردار است. تخصیص منابع باید براساس معیارهای علمی و مستقل از سیاست‌های قدرت‌های جهانی انجام گیرد. در غیر این صورت، همواره این خطر وجود دارد که کمک‌ها به ابزار فشار سیاسی تبدیل شوند.

در کنار این موارد، کاهش هزینه‌های اداری و بوروکراسی نیز ضروری است. هر دلار هزینه اضافی در ساختار اداری به معنای کاهش سهم واقعی نیازمندان است. همچنین WFP باید راهکارهایی برای توانمندسازی زنان و کودکان طراحی کند، چرا که این گروه‌ها بیشترین آسیب‌پذیری را در بحران‌های غذایی تجربه می‌کنند.

در نهایت، تنها با فاصله گرفتن از رویکرد امدادرسانی کوتاه‌مدت و حرکت به سمت برنامه‌های زیربنایی می‌توان به ریشه‌های بحران گرسنگی پرداخت. در غیر این صورت، WFP همچنان در چرخه کمک‌های مقطعی گرفتار خواهد ماند و بیش از آن‌که بخشی از راه‌حل باشد، بخشی از مشکل باقی خواهد ماند.

 

جمع‌بندی

برنامه جهانی غذا در ظاهر یکی از بزرگ‌ترین نهادهای بشردوستانه جهان است، اما تجربه افغانستان و دیگر مناطق بحران‌زده نشان می‌دهد که این سازمان در تحقق اهداف کلان خود ناکام بوده است. وابستگی به سیاست‌های جهانی، فساد در توزیع، ناکارآمدی مدیریتی و ناتوانی در ایجاد پروژه‌های پایدار باعث شده میلیون‌ها نفر همچنان در فقر غذایی مزمن باقی بمانند.

اگر WFP اصلاحات بنیادی را نپذیرد، بیش از آن‌که بخشی از راه‌حل باشد، بخشی از مشکل خواهد ماند. کمک‌های اضطراری در شرایطی مانند زلزله یا سیلاب ضروری‌اند، اما راه‌حل پایدار، سرمایه‌گذاری بر آموزش، توانمندسازی و ایجاد زیرساخت‌های تولیدی است. همان‌طور که یک ضرب‌المثل قدیمی می‌گوید: اگر به فقیری نان بدهیم، یک روز سیر می‌شود؛ اما اگر ابزار و دانش کار به او بدهیم، زندگی‌اش برای همیشه تغییر خواهد کرد.

 

برای مطالعه بیشتر :

1.      United Nations World Food Programme, Annual Report 2022.

2.      UN OCHA, Afghanistan Humanitarian Needs Overview 2023.

3.      رادیو آزادی، گزارش فقر غذایی در افغانستان، ۲۰۲۳.

4.      Human Rights Watch, Aid and Politics in Afghanistan, 2021.

5.      The Guardian, “Food Aid Diversion in Afghanistan”, 2022.

6.      Reuters, “WFP Faces Rising Costs and Funding Gaps”, 2022.

7.      UNICEF & Save the Children, Reports on Malnutrition in Gaza and Yemen, 2023.