روابط هند و افغانستان: میان واقعیتهای ژئوپلیتیکی و برداشتهای احساسی
غلام علی صارم
30 اسد 1405
مقدمه
درک روابط میان کشورها بهویژه در مناطقی چون آسیای جنوبی، نیازمند
نگاهی دقیق، ژرف و بهدور از احساسات است. یکی از موضوعات مورد بحث در میان
شهروندان افغانستان، نوع روابط این کشور با هند و وابستگی آن به تنش میان
افغانستان و پاکستان است. برخی باور دارند که هند تنها تا جایی با افغانستان دوست
است که افغانستان در موضع مخالف با پاکستان قرار داشته باشد. اما آیا این نگاه،
تمام واقعیت را بازتاب میدهد؟ آیا روابط بینالمللی در چنین سطحی تنها بر مبنای
شعارهای سیاسی تعریف میشوند؟ برای پاسخ به این پرسشها، باید نگاهی به تاریخ،
واقعیتهای ژئوپلیتیکی و تحولات منطقهای انداخت.
ریشههای تاریخی روابط هند و افغانستان
روابط هند و افغانستان سابقهای طولانی دارد و پیش از استقلال هر دو
کشور از استعمار بریتانیا نیز تعاملات فرهنگی، تاریخی و جغرافیایی میان این دو
سرزمین وجود داشته است. اما در دوره معاصر، بهویژه پس از استقلال هند در سال 1947، این روابط
وارد فاز جدیدی شد.
افغانستان نخستین کشوری بود که استقلال هند را به رسمیت شناخت. در دهههای
بعد، با وجود نوسانات سیاسی، روابط فرهنگی، اقتصادی و حتی نظامی در برهههایی میان
دو کشور توسعه یافت. در دوران جنگ سرد، هند که متحد شوروی بود، از دولتهای تحت
حمایت مسکو در افغانستان نیز حمایت میکرد. این در حالی بود که پاکستان در جناح
غرب قرار داشت و همین مسئله باعث شکلگیری دو اردوگاه متضاد در منطقه شد.
هند پس از 2001: سیاست فعال در افغانستان
با سقوط طالبان در سال 2001 و شکلگیری دولت جمهوری اسلامی افغانستان،
هند به یکی از بزرگترین کمککنندگان غیرنظامی به افغانستان تبدیل شد. این کشور
بیش از 3 میلیارد دلار در پروژههای مختلف زیربنایی و توسعهای در افغانستان
سرمایهگذاری کرد از ساخت سد سلما در هرات گرفته تا ساختمان پارلمان، بیمارستانها،
جادهها و بورسیههای تحصیلی برای دانشجویان افغان.
این همکاریها نه تنها در سطح حکومتی، بلکه در میان مردم افغانستان
نیز تصویر مثبتی از هند ایجاد کرد. با این حال، پاکستان همواره به این حضور با
سوءظن نگریست و ادعا میکرد که هند از خاک افغانستان برای تقویت گروههای مخالف
پاکستان استفاده میکند.
نقش پاکستان در معادله سهجانبه
بدون درک نقش پاکستان، تحلیل روابط هند و افغانستان ناقص خواهد ماند.
از نگاه هند، حضور در افغانستان نهتنها ابزاری برای مهار نفوذ پاکستان است، بلکه
راهی برای دسترسی به آسیای میانه، مقابله با افراطگرایی منطقهای، و ارتقای نقش
منطقهای خود نیز به شمار میرود.
از سوی دیگر، افغانستان همواره تلاش کرده است تا میان دو رقیب منطقهای،
توازن برقرار کند. در برخی دورهها، بهویژه در دولتهای حامد کرزی و اشرف غنی،
کابل بهصورت آشکار به سمت هند متمایل شد. در مواردی این نزدیکی برای تحت فشار
قرار دادن پاکستان استفاده شد، و این خود سبب تشدید حساسیتهای اسلامآباد گردید.
آیا دوستی هند مشروط به دشمنی با پاکستان است؟
دیدگاهی که مطرح میکند «هند تا زمانی با افغانستان دوست است که این
کشور علیه پاکستان باشد» بیتردید بخشی از واقعیتهای موجود را منعکس میسازد، اما
نگاه یکجانبهای است. روابط بینالمللی بر پایه منافع ملی، استراتژی منطقهای و
واقعیتهای جغرافیایی تنظیم میشوند، نه صرفاً بر اساس شعارهای سیاسی.
هند از دوستی با افغانستان، صرفاً بهدنبال دشمنی با پاکستان نیست.
بلکه اهداف متنوعتری را دنبال میکند، از جمله:
افزایش نفوذ منطقهای؛
کاهش تهدیدهای افراطگرایانه علیه خود؛
دسترسی به منابع آسیای میانه؛
رقابت با چین در منطقه.
در عین حال، نمیتوان انکار کرد که دشمنی تاریخی میان هند و پاکستان،
بر سیاستهای هند در قبال افغانستان تأثیرگذار بوده و هست.
افغانستان در دوره طالبان: چرخش سیاست هند
با بازگشت طالبان به قدرت در اوت 2021، نفوذ هند در افغانستان تقریباً
صفر شد. سفارت هند تعطیل شد و کمکها متوقف گردیدند. پاکستان برای مدتی احساس
پیروزی کرد، چراکه گروهی که سالها میزبانش بود حالا در کابل قدرت را در دست داشت.
اما گذر زمان نشان داد که هند نیز بهصورت عملگرایانه وارد تعامل با
طالبان شده است و گروه طالبان هم نشان دادند که بخاطر بدست آوردن حکومت تابعیت از
پاکستان را نمی پذیرندو مخالفت های در عمل نشان دادند. دهلی نو کمکهای بشردوستانه
به افغانستان ارسال کرده، و حتی دفتر دیپلماتیکی در کابل باز کرده است. این رویکرد
نشانهای است از آنکه سیاست هند در قبال افغانستان صرفاً وابسته به دشمنی با
پاکستان نیست، بلکه تابع شرایط و واقعیتهای جدید میباشد.
لزوم نگاه متوازن و واقعگرایانه
افغانستان در موقعیتی جغرافیایی حساس واقع شده است و روابطش با
کشورهایی چون هند و پاکستان باید بر مبنای منافع ملی، نه احساسات و شعارها، تنظیم
شود. در این میان، هند اگرچه بهدلیل رقابت با پاکستان به افغانستان توجه نشان
داده، اما اهداف گستردهتری را نیز دنبال میکند.
از سوی دیگر، افغانستان نیز باید بهدور از وابستگی یکجانبه، تلاش
کند. زیرا وضعیت موجود ایجاب می کنند تا این کشور از تنش ها دوری و به تامین روابط
مخصوصا اقتصادی و فرهنگی توجه بیشتر مبذول دارد.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر